Rozpoznanie astmy opiera się na połączeniu charakterystycznych objawów klinicznych (napadowa duszność, świszczący oddech, uczucie ucisku w klatce piersiowej, kaszel) ze stwierdzeniem zmiennej obturacji oskrzeli. Sam wywiad nie jest wystarczający, dlatego kluczowe jest zastosowanie badań obiektywnych, które dokumentują zmienność przepływu powietrza w drogach oddechowych.
Spirometria z próbą rozkurczową
Spirometria jest podstawowym badaniem służącym do potwierdzenia astmy. U pacjenta z podejrzeniem choroby wykonuje się próbę rozkurczową polegającą na ocenie wartości FEV₁ i FVC przed i po podaniu szybko działającego leku rozszerzającego oskrzela (np. 200–400 µg salbutamolu).
Za wynik dodatni uważa się wzrost FEV₁ i/lub FVC ≥12% i ≥200 ml, a pewność rozpoznania rośnie, jeśli poprawa wynosi ≥15% i ≥400 ml.
W polskich rekomendacjach podkreśla się, że spirometria z próbą rozkurczową powinna być wykonywana u każdego pacjenta z objawami sugerującymi astmę, a wynik ujemny nie wyklucza rozpoznania.
Pomiar szczytowego przepływu wydechowego (PEF)
W warunkach ograniczonego dostępu do spirometrii wykorzystuje się monitorowanie PEF dwa razy dziennie przez 2 tygodnie.
Wynik dodatni to dobowa zmienność >10% u dorosłych i >13% u dzieci.
Próby prowokacyjne
U pacjentów z objawami, ale bez wykazanej zmienności w badaniach podstawowych, stosuje się testy prowokacyjne:
- wziewną próbę z metacholiną lub histaminą,
- test wysiłkowy,
- test z mannitolem lub hiperwentylacją.
Dodatni wynik to spadek FEV₁ o ≥20% po metacholinie albo ≥10% i >200 ml po wysiłku.
Próba leczenia przeciwzapalnego
W razie wątpliwości można zastosować 4-tygodniowy test z glikokortykosteroidami wziewnymi (GKSw).
Za potwierdzenie astmy uznaje się poprawę FEV₁ o ≥12% i ≥200 ml (lub PEF o ≥20%) w stosunku do wartości wyjściowych.
Biomarkery zapalenia typu 2
W najnowszych wytycznych zwraca się uwagę na znaczenie biomarkerów:
- FeNO (frakcja tlenku azotu w wydychanym powietrzu): wartości >50 ppb u dorosłych i >35 ppb u dzieci wspierają rozpoznanie astmy typu 2,
- eozynofilia krwi obwodowej: wartości powyżej normy regionalnej również przemawiają za astmą.
Należy jednak pamiętać, że wyniki te mogą być podwyższone także w innych chorobach (np. alergicznym nieżycie nosa, atopowym zapaleniu skóry, infekcjach pasożytniczych) i nie zastępują badań czynnościowych.
Badania dodatkowe
W diagnostyce różnicowej i u pacjentów trudnych do leczenia można wykonać:
- testy alergiczne (punktowe lub oznaczenie swoistych IgE),
- badania obrazowe (np. TK klatki piersiowej w przypadku podejrzenia współistnienia innych schorzeń),
- morfologię krwi z rozmazem (ocena eozynofilii).
Aby potwierdzić astmę, konieczne jest udokumentowanie zmienności obturacji oskrzeli. Najważniejsze metody to:
- spirometria z próbą rozkurczową,
- monitorowanie PEF,
- testy prowokacyjne,
- próba leczenia GKSw,
- uzupełniająco biomarkery zapalne (FeNO, eozynofile).
Każdy z tych elementów powinien być interpretowany w kontekście obrazu klinicznego pacjenta, ponieważ żadne pojedyncze badanie nie jest wystarczające do jednoznacznego rozpoznania.